Σκηνοθεσία – Δραματουργική επεξεργασία: Νικολέτα Φιλόσογλου
Κριτική από τον Παύλο Λεμοντζή
Έχοντας στη σκευή του το μακάβριο χιούμορ και τη διακωμώδηση ζοφερών καταστάσεων, ο Ιταλός συγγραφέας Giuseppe Massa παρουσιάζει μια ανθρώπινη, πολιτική αλληγορία για τη μνήμη, την απώλεια και την απουσία της καλοσύνης.
Θα μπορούσε να είναι η υπόθεση ενός δράματος, αλλά ο συγγραφέας χειρίζεται το θέμα του μέσα από τα μονοπάτια της κωμωδίας και η σκηνοθεσία το προχωράει ακόμη παραπέρα, ως τη μπαλαφάρα, που, όπως φάνηκε, αρέσει στο κοινό.
Το έργο έχει απόσταση από την αγγλοσαξωνική παράδοση της μαύρης κωμωδίας. Είναι απόσταγμα του Νότου, όπου ο θάνατος είναι μέρος της ζωής του, το παράλογο και το μαγικό στοιχείο είναι μέρος της καθημερινότητάς του, όμως το κωμικό με το τραγικό και το γκροτέσκο στοιχείο είναι μεταξύ τους δυσδιάκριτα.
Γραμμένο σε μια εποχή διαρκών μετακινήσεων, όπου οι κοινωνίες αντιμετωπίζουν συχνά τον μετανάστη με καχυποψία και υποτίμηση, το « miracolo» μάς καλεί να αναζητήσουμε εκ νέου το μοναδικό θαύμα που εξακολουθεί να έχει σημασία: την ανθρώπινη καλοσύνη.
Πρόσφυγας, μαύρος, εκτοπισμένος με τη θέλησή του ή από εξαναγκασμό, ο νεκρός που ξέβρασε η θάλασσα βρίσκεται στο επίκεντρο του έργου και των δύο «ηρώων» του.
Δύο νεκροθάφτες καλούνται να συμφωνήσουν στον «καταλληλότερο» τρόπο να απαλλαγούν από το νεκρό σώμα του ναυαγού.
Μέσα από τις σκέψεις, τις πράξεις και τις επιλογές τους, αναδύονται έννοιες όπως η ενσυναίσθηση, η αλληλεγγύη και η ανθρωπιά, απέναντι στην αποξένωση και τη σκληρότητα.
Οι δύο άντρες είναι αδέρφια. Ο πιο αδύνατος ονομάζεται Bernardo, ο πιο βαρύς είναι ο Antonio. Η αποστολή τους είναι να θάψουν έναν πνιγμένο μετανάστη άνδρα με εντολή του δημάρχου της πόλης τους, ώσπου ανακαλύπτουν ότι το νεκροταφείο είναι γεμάτο και δεν υπάρχει κατάλληλη κόγχη ταφής. Οι δύο τους συνομιλούν για μία ώρα και οι συζητήσεις τους περιστρέφονται, σχεδόν εξ ολοκλήρου, γύρω από το πώς μπορούν να απελευθερωθούν από το βάρος που σέρνουν με κόπο στους ώμους τους, σαρώνοντας ολόκληρο τον χώρο.
Το κείμενο, ωστόσο, ονομάζεται «Θαύμα».
Αναμφίβολα αποπνέει μπεκετικές αύρες, διασκευάστηκε και σκηνοθετήθηκε από τη Νικολέτα Φιλόσογλου με μια πρόσχαρη, αλλά θορυβώδη ματιά. Το αποτέλεσμα, ένα είδος δραματουργίας της υπερβολής, ενώ οι δύο πρωταγωνιστές Θανάσης Δήμου και Παναγιώτης Παναγόπουλος είναι πραγματικά πολύ καλή επιλογή, καθώς ερμηνεύουν τους ήρωες με εντυπωσιακά εκφραστικά μέσα και άριστη συνεργασία, περπατώντας πάνω στη σκηνοθετική γραμμή.
Θαρρείς, βγαίνουν κι αυτοί από την παλιά παράδοση του κωμικού διδύμου, όπου ο ένας λειτουργεί συμπληρωματικά με τον άλλο, κρατώντας το σχοινί της κωμωδίας συνεχώς τεντωμένο, μέσω της δικής τους σύγκρουσης, αλλά και του γύρω περιβάλλοντος και των περιπετειών που γνέθει η υπόθεση.
Ο Bernardo βρίσκει πάντα λύσεις, τις οποίες ο Antonio απορρίπτει συστηματικά.
Δεν μπορούν να μεταφέρουν το φέρετρο στο γειτονικό χωριό, παρόλο που υπάρχουν ελεύθερες θέσεις, επειδή το σώμα πρέπει να ταφεί στον τόπο όπου πέθανε.
Ούτε μπορεί ο Antonio να του προσφέρει μία από τις δύο θέσεις του στο παρεκκλήσι, επειδή η μία ανήκει στον αδελφό του και η άλλη στον εαυτό του.
Ούτε μπορεί το σώμα να πεταχτεί στη θάλασσα, επειδή είναι πιθανό το ψάρι, που τυχόν θα φαγωθεί από οικογένεια, μπορεί να περιέχει πτωμαΐνη.
Δε γίνεται, επίσης, να το συσκευάσουνε και να το κάψουνε, επειδή οι πυροσβέστες σβήνοντας αυτό το δέμα, μπορεί να βρουν έναν άνθρωπο που δεν έχει απανθρακωθεί εντελώς, άρα η ευθύνη θα πέσει στους δύο.
Και δεν μπορεί να πεταχτεί από ένα κοντινό γκρεμό, επειδή το θρυμματισμένο σώμα θα το βρίσκανε εύκολα, θα μαζευόταν και θα μεταφερόταν από τους γειτονικούς χωρικούς σε ένα σάβανο, οι οποίοι θα ενημέρωναν τον δικό τους δήμαρχο για την κακή δουλειά που έκαναν οι δύο, άρα οι συνέπειες θα ήταν ασύμφορες γι’ αυτούς.
Οπότε, αποφασίζουν να ξεκουραστούν και μοιράζονται λασπωμένα μακαρόνια και πίνοντας ένα ποτό.
Ο Αντόνιο συνεχίζει να ψέλνει αποσπάσματα νεκροτελετής, ενώ ο Μπερνάρντο τοποθετεί το καπάκι κατά μήκος του φέρετρου, το οποίο παραμένει όρθιο. Αναμφίβολα παίρνουν μια ανάσα, ενώ ταυτόχρονα σκέφτονται να κόψουν το πτώμα σε κομμάτια ή, αν δεν τα καταφέρουν, με ένα αλυσοπρίονο, και να βάλουν τα κομμάτια σε σακούλες σκουπιδιών ή σε ένα μεγάλο, κούφιο καρπούζι.
Με κάθε τρόπο πρέπει να πετάξουν το φέρετρο. Εξαντλημένοι και απογοητευμένοι σκέφτονται ακόμη και να επαναφέρουν στη ζωή τον νεκρό, ισχυριζόμενοι επανειλημμένα ότι τον είδαν να κινείται σαν από θαύμα. Αναποφάσιστοι και πελαγωμένοι, παρά το άγχος τους, μιλούν για ταξίδια στη Σελήνη ή τον Άρη, αποκαμωμένοι κοιμούνται στο έδαφος, ενώ το πτώμα αναπόφευκτα θα χλομιάσει τα πρόσωπά τους, αναγκάζοντάς τους να περάσουν σε μια νέα ζωή δίπλα στο φέρετρο.
Ένα έργο που συνδυάζει κωμικά στοιχεία με παράλογες, ακόμη και υπερβολές, γεμάτο με μια φιλοσοφία που κάθε άλλο παρά παρωχημένη είναι, ειδικά όταν στην ερώτηση του Μπερνάρντο για το τι γίνεται κανείς μετά θάνατον, ο Αντόνιο απαντά ότι τα οστά, μετά από πολλά χρόνια, γίνονται σκόνη, μετά χώμα, μετά πηλός, λάσπη και τέλος κεραμικό, σαν τουαλέτα για παράδειγμα, την οποία θα μπορούσε να τη χρησιμοποιήσει μια ηλικιωμένη κυρία.
Οι δυο πρωταγωνιστές είναι εξαιρετικοί, έχουν απίστευτη χημεία, υποδύονται τους ήρωες με μπρίο, κέφι και υποκριτική δεινότητα και χαρίζουν ευδαιμονία στην αίθουσα, όπως ειδα.
Η σκηνοθέτρια Νικολέτα Φιλόσογλου, που υπογράφει και τη δραματουργική επεξεργασία, μέσα από αλλεπάλληλα κωμικοτραγικά γεγονότα αναδεικνύει όλες τις αποχρώσεις του έργου, μένοντας πιστή στο σουρεαλιστικό, γκροτέσκο ύφος της υπερβολής. Πλαισιωμένη από μια ομάδα ταλαντούχων καλλιτεχνών και μέσα σε έναν καταιγισμό από διαρκείς παράλογες αντιθέσεις, παραδίδει μια γλυκόπικρη παράσταση, η οποία παρουσιάστηκε το καλοκαίρι σε υπαίθριους χώρους προσδοκώντας να μεταφέρει την ιστορία της εκεί όπου το ελληνικό τοπίο συναντά τη συλλογική μνήμη της Μεσογείου.
Με βασικά σκηνικά στοιχεία ένα ποδήλατο και ένα φέρετρο, η ιστορία συνομιλεί με τις ακτές και τις περιοχές που βίωσαν τις μεγάλες μεταναστευτικές διαδρομές της τελευταίας δεκαετίας.
Η ρέουσα μετάφραση της Βιολέτας Ζεύκη, δίνει την ευκαιρία στη σκηνοθέτρια να πάρει τη ζωντανή μεσογειακή παράδοση, που θέλει τον Ιταλικό Νότο στην κορυφή ζοφερών καταστάσεων είτε από το μαφιόζικο στάτους είτε από τις μεταναστευτικές μαζικές ροές, τον μύθο, τη σάτιρα, την υπερβολή, το μαύρο χιούμορ, τους πολιτικούς υπαινιγμούς, από τους Ντε Φίλιππο και Ντάριο Φο, από αυτό το μαγικό και παράλογο στοιχείο του ιταλικού νότου που μπλέκονται επιδέξια και να χρησιμοποιήσει όλο αυτό το υλικό, σε συνδυασμό με το στιλ, το ύφος της ελληνικής επιθεώρησης του σαματά, για να διαπραγματευτεί ένα τόσο δύσκολο θέμα, όσο αυτό των κοινωνικών αλλαγών, των συγκρούσεων που δημιουργούν οι δύσμοιροι μετανάστες.
Η έλευση του ξένου, του αλλοδαπού, του φτωχού που φτάνει στον τόπο μας και είναι ανεπιθύμητος ακόμη και νεκρός, αποτελεί καίριο και ακανθώδες ζήτημα στην ντόπια κοινωνία.
Και, όπως πάντα κάνει η κωμωδία, η παράσταση μάς καλεί να ξορκίσουμε, να βγάλουμε τη γλώσσα στον θάνατο που είναι ο άξονας γύρω από τον οποίο κινείται το έργο.
ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ
Κείμενο: Giuseppe Massa
Μετάφραση: Βιολέτα Ζεύκη
Σκηνοθεσία – Σκηνική σύλληψη: Νικολέτα Φιλόσογλου
Δραματουργική επεξεργασία: Νικολέτα Φιλόσογλου
Ενδυματολογία: Φίλιππος Τσιτσόπουλος
Σχεδιασμός και εικαστική επιμέλεια ποδηλάτου: Chris Capten, Κυριακή Φιλόσογλου
Σχεδιασμός φωτισμών: Στέλλα Κάλτσου
Μουσική επιμέλεια: Νικολέτα Φιλόσογλου
Μουσική σύνθεση: Άρης Κοντοάγγελος
Ηχητικός σχεδιασμός: Λαέρτης Μαλκότσης
Βοηθοί σκηνοθέτη: Ελένη Καστανιώτη, Νικόλας Λαμπάκης
Βίντεο teaser: Στέλιος Σγουράκης, Φίλιππος Τσιτσόπουλος
Βίντεο μοντάζ: Γιάννης Γαλιάτσος
Φωτογραφίες: Τάσος Θωμόγλου
Επικοινωνία: Άρης Ασπρούλης
ΔΙΑΝΟΜΗ
Antonio: Θανάσης Δήμου
Bernardo: Παναγιώτης Παναγόπουλος
Φωνή: Λαέρτης Μαλκότσης
Συμπαραγωγή: Ν.Β. ΑΜΚΕ – ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ. Βέροιας
ΠΑΥΛΟΣ ΛΕΜΟΝΤΖΗΣ
