Κριτική από τον Παύλο Λεμοντζή
Με αφορμή τα 90 χρόνια από τη γέννηση του μεγάλου λυράρη και ερμηνευτή, η μουσικοθεατρική παράσταση «Νίκος Ξυλούρης, ο Αρχάγγελος της Κρήτης» περιοδεύει σε όλη την Ελλάδα!
Το κείμενο που είναι βασισμένο σε πολυετή έρευνα και αρχειακό υλικό, υπογράφει η Ζαχαρένια Πετράκη.
Είναι η πρώτη φορά που η ζωή και το έργο αυτού του μεγάλου Έλληνα, του καλλιτέχνη-σύμβολο, του Νίκου Ξυλούρη, παρουσιάζεται στο θέατρο σε μία υψηλών αξιώσεων παραγωγή με έναν πολυπληθή θίασο και τη συμμετοχή σημαντικών καλλιτεχνών του θεάτρου και της μουσικής.
Έτσι, ο «Αρχάγγελος της Κρήτης» όπως αποκαλούσαν τον Ψαρονίκο, ζωντανεύει στη σκηνή σε μία παράσταση με ζωντανή μουσική, αδημοσίευτο φωτογραφικό υλικό, πολύτιμα ηχητικά ντοκουμέντα και αφήγηση. Είναι μία βιωματική εμπειρία που ενώνει τη μαρτυρία, την τέχνη και τη συγκίνηση.
Το έργο επιχειρεί να συστήσει τη μορφή του Ξυλούρη όχι μόνο ως φωνή-σύμβολο, αλλά ως το εσωτερικό σύμπαν ενός ανθρώπου που τραγουδούσε με την ψυχή ενός λαού.
Οι θεατές απολαμβάνουν τα εμβληματικά τραγούδια του Ξυλούρη σε νέες ενορχηστρώσεις του Ανδρέα Κατσιγιάννη, ενώ το κρητικό πρόγραμμα της παράστασης επιμελείται μουσικά ο Ross Daly!
Η Ουρανία Ξυλούρη (απολαυστική η Ιωάννα Λέκα στον ρόλο), η σύντροφος της ζωής του Νίκου και θεματοφύλακας της μνήμης του, έχει συνεισφέρει ουσιαστικά στην τελική διαμόρφωση του κειμένου. Με οδηγό τις αφηγήσεις της και άξονα τραγούδια που σημάδεψαν μια ολόκληρη εποχή, η παράσταση δεν αποτυπώνει μόνο το μεγαλείο της φωνής του, αλλά αποκαλύπτει – κυρίως – το ηθικό και πνευματικό βάρος μιας προσωπικότητας που σφράγισε το νεότερο ελληνικό πολιτισμό.
Επίσης, αναβιώνουν προσωπικότητες-σταθμοί της καλλιτεχνικής και πολιτιστικής ζωής της χώρας όπως, η Τζένη Καρέζη, ο Κώστας Καζάκος, ο Χρήστος Λεοντής κ.α. Φυσικά, ιδιαίτερη μνεία γίνεται στη σχέση του Νίκου με τον Σταύρο Ξαρχάκο, που ξεκίνησε με τον σημαντικό δίσκο «Διόνυσε Καλοκαίρι μας», και εξελίχτηκε σε μια δυνατή φιλία.
Ακολουθούμε τα βήματα του «Αηδονιού της Κρήτης» από τα παιδικά του χρόνια στα Ανώγεια, στη σκιά της Κατοχής, μέχρι τις ημέρες του θριάμβου του στις αθηναϊκές μπουάτ της δεκαετίας του ’70. Θυμόμαστε τη δημόσια παρουσία του που ταυτίστηκε με τον αγώνα, την αξιοπρέπεια και την ελπίδα μιας ολόκληρης εποχής και φτάνουμε στην πρόωρη αναχώρησή του από τη ζωή, σε ηλικία μόλις 44 ετών.
Μια μουσικοθεατρική παράσταση θεωρείται επιτυχημένη όταν καταφέρνει να ισορροπήσει ανάμεσα στην καλλιτεχνική αρτιότητα και τη συναισθηματική σύνδεση με το κοινό, όπως ακριβώς συμβαίνει στη συγκεκριμένη πολυπρόσωπη παραγωγή.
Η μουσική, τα τραγούδια και οι διάλογοι δε λειτουργούν ξεχωριστά, αλλά προχωρούν την πλοκή, επειδή οι στίχοι των τραγουδιών αποτελούν φυσική συνέχεια του λόγου.
Οι ηθοποιοί έχουν την ικανότητα να ισορροπούν απόλυτα ανάμεσα στην υποκριτική, το τραγούδι και τον χορό. Παράλληλα, οι επαγγελματίες τραγουδιστές ενσωματώνονται στον θίασο, σαν ισότιμα μέλη – παράγοντες, στην ολοκλήρωση του εγχειρήματος με απόλυτη επιτυχία. Η μεταξύ τους χημεία επηρεάζει άμεσα την ενέργεια που φτάνει στους θεατές.
Ο ρυθμός κρατάει τον θεατή σε εγρήγορση, ανεβάζει την αδρεναλίνη με τη συγχρωτισμένη, ομαδική απόδοση, κερδίζοντας το κοινό, εφόσον το καθιστά ενεργό μέλος της δράσης με τη συμμετοχή του.
Το όνομα και η φωνή του Νίκου Ξυλούρη φέρουν ένα τεράστιο συναισθηματικό και ιστορικό βάρος για την Ελλάδα. Η παράσταση δε λειτουργεί απλώς ως μια βιογραφία, αλλά ως ένα εθνικό και πολιτιστικό μνημόσυνο, που ξυπνά αναμνήσεις και προκαλεί ρίγη συγκίνησης, μαγεύοντας θεατές όλων των ηλικιών.
Τόσο σημαντικό κείμενο μέσα στην απλότητα του και τόσο συναισθηματικό, ενώ αποφεύγει την παγίδα τού να γίνεται «μελό». Ταυτόχρονα, χαρίζει στο θέατρο μια άλλη συγγραφική πνοή, αυτή της αληθινής αναφοράς στη ζωή και στο πνεύμα, στη θέληση και στις προσδοκίες, στον αγώνα να επιβάλει τα δικά του πιστεύω, την ελευθερία που ένιωθε να φουντώνει μέσα του, την προσπάθεια του να κατανοήσει όσα δύσκολα, στιχουργικά, του έδιναν να τραγουδήσει, όντας σχετικά απροετοίμαστος, μα με μια πηγαία μεγαλοσύνη, αυτός ο Ψαρονίκος που ήρθε και έφερε (όχι μόνο στο τραγούδι) μια άλλη φωνή (τη ξεχωριστή δική του), μια άλλη διάσταση, τόσο ανθρώπινη, τόσο ευαίσθητη, μα και τόσο δυναμική, όσο και επική.
Περήφανη και απέριττα ευγενική.
Συνδυάζοντας ντοκουμέντα, φωτογραφίες, μουσική, κρητικά τραγούδια, η θεατρική γραφή της Ζαχαρένιας Πετράκη, συγκροτεί ένα θεατρικό έργο ειλικρινές, χωρίς συγγραφικά τσιτάτα και τόσο απλό, όσο και επιβλητικό.
Ο σκηνοθέτης Νικορέστης Χανιωτάκης αποκαλύπτει την πραγματική υπόσταση του Θεάτρου, φέρνει κυρίως την προσωπικότητα του Ξυλούρη και διαθλά αυτό το θεατρικό κείμενο της μητέρας του, που το έγραψε, με δέσμες φωτεινές, με ηχητικά απαλά κύματα, μέσω των τραγουδιών από τα τόσα που ερμήνευσε ο Ξυλούρης, ενσωμάτωσε στη παράσταση και κάποια παραδοσιακά κρητικά που προβάλουν την απαραίτητη ατμόσφαιρα, δημιουργεί τη χρονική διάρκεια, αποκαλύπτει θεατρικά τις επιθυμίες, την ηθικότητα έως και το πνεύμα αυτού του ερμηνευτή, που έμελλε να μείνει ανεξίτηλο και σε πολιτικό και σε πολιτιστικό επίπεδο.
Η παράσταση είναι επιτυχής γιατί δε μένει σε μια απλή «συναυλιακή» μορφή. Μέσα από κείμενα, αφηγήσεις, σπάνιο οπτικοακουστικό υλικό και θεατρικά δρώμενα, καταφέρνει να συνδέσει τα τραγούδια με τα ιστορικά γεγονότα της εποχής (όπως τα γεγονότα του Πολυτεχνείου), δημιουργώντας μια ολοκληρωμένη θεατρική εμπειρία. Βέβαια, στην περιοδεία η σκηνοθεσία φαίνεται να υποφέρει από σημαντικές ατέλειες, με χειρότερη το ακατάπαυστο μπες- βγες όλων των ηθοποιών που ερμηνεύουν διάφορους ρόλους και τραγουδούν, κουβαλώντας καρέκλες που κανείς δεν κατάλαβε γιατί έπρεπε να τις βγάζουν και να τις βάζουν ξανά, αντί να είναι στατικές. Ο σκηνικός χώρος ευνοεί τη στατικότατα των αντικειμένων και μόνο οι φωτισμοί θα μπορούσαν άνετα να οριοθετήσουν τόπο και χρόνο.
Η τρίωρη διάρκεια της παράστασης δεν κουράζει, επειδή το σπουδαίο ανσάμπλ κρατά τους θεατές σε εγρήγορση, μάλιστα, τραγουδώντας αρκετά τραγούδια, ταυτόχρονα, με τους καλλιτέχνες.
Στους πρωταγωνιστικούς ρόλους συμμετέχουν εξαιρετικοί καλλιτέχνες, όπως ο καθηλωτικός Αιμιλιανός Σταματάκης στον ρόλο του Ξυλούρη, ο Μέμος Μπεγνής, ο Γιάννης Καλατζόπουλος, μαζί με πολυμελή θίασο και ζωντανή ορχήστρα.
Μέσα από ζωντανή μουσική, αυθεντικά ηχητικά ντοκουμέντα, σπάνιο φωτογραφικό υλικό και συγκινητικές αφηγήσεις, φωτίζεται η διαδρομή του Ψαρονίκου από τα παιδικά του χρόνια στα Ανώγεια, μέχρι την καθιέρωσή του ως μία από τις σημαντικότερες μορφές της ελληνικής μουσικής.
Καθοριστική είναι και η συμβολή της συζύγου του Νίκου Ξυλούρη, Ουρανίας Μελαμπιανάκη, η οποία μοιράστηκε προσωπικές μαρτυρίες και πολύτιμες αναμνήσεις, δίνοντας στην παράσταση το ξεχωριστό συναισθηματικό της βάθος.
Μέσα από τη μουσική διαδρομή που παρουσιάζεται, γίνεται σαφές πώς ο Ξυλούρης κατάφερε κάτι μοναδικό: πήρε την κρητική παράδοση, την πάντρεψε με το έντεχνο ελληνικό τραγούδι (συνεργαζόμενος με κορυφαίους συνθέτες όπως ο Μαρκόπουλος, ο Χάλαρης, ο Ξαρχάκος και ο Θεοδωράκης) και την έκανε κτήμα όλης της Ελλάδας.
Το μάθημα είναι ότι η παράδοση δεν είναι κάτι στατικό, αλλά ένας ζωντανός οργανισμός που εξελίσσεται όταν τον χειρίζονται άνθρωποι με σεβασμό και ταλέντο.
Το τελικό συμπέρασμα είναι μια αίσθηση χρέους και ελπίδας.
Η παράσταση δε λειτουργεί απλώς ως ένα μνημόσυνο ή μια νοσταλγική αναδρομή, αλλά ως μια «σκυτάλη» για τις επόμενες γενιές.
Μας καλεί να κρατήσουμε ζωντανές τις αξίες που πρέσβευε ο Ξυλούρης: την αγάπη για την πατρίδα, τον σεβασμό στην πολιτιστική κληρονομιά, την αξιοπρέπεια και τη συνεχή επαγρύπνηση για την ελευθερία.
Έτσι, ζήσαμε μια βραδιά γεμάτη συγκίνηση, μνήμες και μουσική στο «Ακόντισμα» Καβάλας κι ας μη μετείχαν στην παράσταση η Μελίνα Κανά και ο Μιχάλης Αεράκης.
Όλος ο θίασος είναι συγκινητικά υπέροχος και χωρίς αυτούς, τους οποίους – κακώς – αναφέρει το πρόγραμμα της περιοδείας.
Συντελεστές
Κείμενο: Ζαχαρένια Πετράκη
Σκηνοθεσία- επιμέλεια κειμένου: Νικορέστης Χανιωτάκης
Σύμβουλος Δραματουργίας: Ουρανία Ξυλούρη
Ενορχηστρώσεις: Ανδρέας Κατσιγιάννης
Μουσική επιμέλεια κρητικού προγράμματος: Ross Daly
Κοστούμια: Iωάννα Καλαβρού
Χορογραφίες/Επιμέλεια κίνησης: Έλενα Γεροδήμου
Φωνητική διδασκαλία: Γιάννης Μαθές
Επιμέλεια ήχου: Ζαχαρίας Σταμούλος
Α’ Βοηθός σκηνοθέτη: Θεοδώρα Κοκκινίδη
Β’ Βοηθός Σκηνοθέτη: Ελισάβετ Κανέλλη
VideoArtist/Στατικά-Γραφικά Παράστασης: Βικτώρια Βελλοπούλου
Φωτογραφίες: Γιώργος Καλφαμανώλης
Στον ρόλο του Νίκου Ξυλούρη: ο εκπληκτικός Αιμιλιανός Σταματάκης
Στον ρόλο του Τάκη Λαμπρόπουλου: ο εξαίρετος Μέμος Μπεγνής
Σε ρόλο πασπαρτού ο έμπειρος και πολύ καλός ηθοποιός: Γιάννης Καλατζόπουλος
Τραγουδά συγκλονιστικά ο Γιάννης Μαθές
Κρητική μουσική και τραγούδι το σπουδαίο δίδυμο: Μαθιός και Ραφαήλ Δαμουλάκης
Παίζουν (αλφαβητικά) : Γιάννης Ασκάρογλου, Ξανθή Γεωργίου, Νίκος Γκέλια, Γιάννης Καλαντζόπουλος, Ιωάννα Λέκκα, Γιάννης Μαθές, Λίζυ Ξανθοπούλου, Γιάννης Πέτρου, Αναστασία Τσιλιμπίου, Γιώργος Φλωράτος.
Όλοι τους για πολλούς επαίνους.
Παραγωγή : STAGES NETWORK ΑΕ
Η παράσταση τελεί υπό την αιγίδα του Δημοτικού Περιφερειακού Θεάτρου Κρήτης.
Σημαντική σημείωση: Πριν από την έναρξη κάθε παράστασης προβάλλεται η ταινία μικρού μήκους «Τα παιδικά χρόνια του Ψαρονίκου στα Ανώγεια».
ΠΑΥΛΟΣ ΛΕΜΟΝΤΖΗΣ
