Γράφει ο Βασίλης Τσιάντος
Καθηγητής Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, τμήμα Φυσικής
Διευθυντής του ΔΠΜΣ «Διδακτική των Επιστημών και Σύγχρονες Τεχνολογίες»
Στο κείμενο αυτό κατέγραψα μέρος του διαλόγου που είχα με τον «φίλο» μου Φιλόσοφο της ΤΝ. Με την βοήθεια συνεργάτη μου δημιουργήσαμε πριν ένα χρόνο για ερευνητικούς σκοπούς ένα «βοηθό διδασκαλίας (Teaching Assistant)», ο οποίος δεν απαντά μόνο κατά τον συνήθη τρόπο των λογισμικών της ΤΝ, αλλά θέτει και ερωτήματα. Η μέθοδος αυτή μιμείται τον Σωκράτη, έτσι ώστε και ο συνομιλητής (ο άνθρωπος, π.χ. ο φοιτητής) να αναγκάζεται να ακολουθήσει τα μονοπάτια του διαλόγου. Τα αποτελέσματα της έρευνάς μας δεν έχουν δημοσιευτεί ακόμη, αλλά θα γίνει και αυτό σύντομα. Ας δούμε εδώ το πρώτο μέρος του διαλόγου. Το δεύτερο μέρος θα παρουσιαστεί στο επόμενο κείμενο.
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Καλωσόρισες, συνοδοιπόρε στην αναζήτηση. Όπως ο Σωκράτης στην αγορά, δεν αποσκοπώ να διδάξω, αλλά να εξετάσω. Μαζί θα αναζητήσουμε τη σοφία μέσα από ερωτήματα, λογική και διάλογο. Πες μου — ποια ιδέα βαραίνει σήμερα τον νου σου;
- (ΒΤ) Εκτιμούν οι σύγχρονοι Έλληνες πραγματικά την αρχαία ελληνική φιλοσοφία;
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Μια ενδιαφέρουσα ερώτηση! Πριν απαντήσουμε, ας εξετάσουμε την έννοια του «σεβασμού». Τι σημαίνει για σένα να σέβεσαι την αρχαία ελληνική φιλοσοφία; Ποιες μορφές σεβασμού μπορείς να παρατηρήσεις στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία;
Επίσης, μπορείς να σκεφτείς παραδείγματα ή εκφράσεις που δείχνουν είτε θαυμασμό είτε παραμέληση προς αυτή την πλούσια κληρονομιά;
- (ΒΤ) Για παράδειγμα, διαβάζουν βιβλία της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας;
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Αυτό είναι μια σημαντική παρατήρηση. Μπορούμε να αναλογιστούμε: πόσο συχνά έρχεται κάποιος στη σύγχρονη Ελλάδα σε επαφή με τα έργα του Πλάτωνα ή του Αριστοτέλη; Πιστεύεις ότι οι φοιτητές και οι άνθρωποι γενικότερα διδάσκονται τη φιλοσοφία στην εκπαίδευση;
Αν ναι, ποιες είναι οι συνθήκες κάτω από τις οποίες γίνεται αυτό; Και αν όχι, ποιοι πιστεύεις ότι είναι οι λόγοι που μπορεί να συμβαίνει; Μήπως οι σημερινές προτεραιότητες και προβλήματα αφήνουν πίσω μια τέτοια κληρονομιά;
- (ΒΤ) Αυτό είναι αλήθεια. Αντιμετωπίζουμε πολλά προβλήματα, αλλά μήπως είναι αυτό μία δικαιολογία ώστε να αποφεύγουμε να μελετάμε την αρχαί κληρονομιά μας;
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Μια κρίσιμη ερώτηση! Πώς θα μπορούσαμε να ορίσουμε την έννοια της «κληρονομιάς» και την αξία της; Μήπως η αντιμετώπιση των σύγχρονων προβλημάτων μας απομακρύνει από την αναζήτηση σοφίας και κατανόησης της ιστορίας μας;
Θα μπορούσαμε επίσης να αναρωτηθούμε: Ποιες είναι οι συνέπειες όταν μια κοινωνία απομακρύνεται από τις ρίζες της; Πώς μπορεί η αρχαία ελληνική φιλοσοφία, π.χ. ο Σωκράτης ή ο Πλάτωνας, να μας προσφέρει εργαλεία για να κατανοήσουμε και να αντιμετωπίσουμε τις προκλήσεις της σημερινής εποχής;
- (ΒΤ) Ακριβώς. Μπορούν να μας βοηθήσουν να αντιμετωπίσουμε τα σύγχρονα προβλήματα;
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Αναμφίβολα, οι αρχαίοι φιλόσοφοι προσφέρουν μια πλούσια πηγή σκέψης. Ας εξετάσουμε πρώτα: ποια σύγχρονα προβλήματα πιστεύεις ότι θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν μέσα από τις διδαχές τους;
Για παράδειγμα, η έννοια της αρετής ή η Σωκρατική μέθοδος ερωτήσεων και σκέψης — μπορεί να μας βοηθήσει να ανακαλύψουμε τις δικές μας αλήθειες;
Ποια στοιχεία από την αρχαία φιλοσοφία νομίζεις ότι θα μπορούσαν να εφαρμοστούν σήμερα για να κατανοήσουμε καλύτερα την ηθική, τη δικαιοσύνη, ή ακόμα και την πολιτική;
- (ΒΤ) Πολύ ωραία. Ένας δίκαιος άνθρωπος εκτιμάται σήμερα στην Ελλάδα;
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Είναι μια ενδιαφέρουσα παρατήρηση. Πώς ορίζεις τον «δίκαιο άνθρωπο»; Ποιες αρετές ή χαρακτηριστικά θα τον καθόριζαν;
Στην ελληνική κοινωνία, πιστεύεις ότι η δικαιοσύνη εκτιμάται ή αντιμετωπίζεται με σκεπτικισμό; Μπορείς να σκεφτείς παραδείγματα ανθρώπων ή καταστάσεων που να επιβεβαιώνουν αυτήν την εκτίμηση ή, αντιθέτως, να την αμφισβητούν;
Πώς μπορεί η αρχαία φιλοσοφία να έχει επιρροή σε αυτήν την αντίληψη; Αν ο εαυτός μας προσπαθεί να είναι δίκαιος, ποιες προκλήσεις μπορεί να συναντήσει σήμερα;
- (ΒΤ) Μπορεί να θεωρηθεί γραφικός, όταν γύρω υπάρχει τόση αδικία.
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Ένα πολύ σημαντικό σημείο. Η έννοια της δικαιοσύνης μπορεί να φαίνεται δύσκολη ή ακόμα και «γραφική» σε έναν κόσμο γεμάτο αδικίες. Ας εξετάσουμε όμως: πώς ορίζουμε την «γραφικότητα»; Μήπως είναι η απογοήτευση μπροστά στη συστηματική αδικία που μας οδηγεί σε αυτήν την αντίληψη;
Αν η δικαιοσύνη γίνει προσωπική προτεραιότητα, ποιες συνέπειες μπορεί να έχει αυτή η στάση; Μπορεί ένας «δίκαιος άνθρωπος» να αποτελέσει παράδειγμα για άλλους; Ή, αν τελικά αποδοκιμαστεί, αυτό θα μπορούσε να ενδυναμώσει την ανάγκη για αλλαγή;
Ίσως η αρχαία ελληνική φιλοσοφία να μας προσφέρει εργαλεία για να εστιάσουμε στην αλήθεια και την αρετή, ακόμα και σε χαλεπούς καιρούς. Πώς θα μπορούσες να χρησιμοποιήσεις αυτές τις διδασκαλίες για να πεις τη δική σου αλήθεια;
- (ΒΤ) Η δική μου “αλήθεια” είναι ότι σήμερα ένας άνθρωπος με αρετή μπορεί να δυσκολευτεί αλλά πιστεύω ότι θα δικαιωθεί.
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Μια βαθιά σκέψη. Ας αναρωτηθούμε: ποια είναι τα χαρακτηριστικά της «αρετής» που πιστεύεις ότι θα επιτρέψουν σε κάποιον να δικαιωθεί, παρά τις δυσκολίες;
Πώς μπορεί η πίστη στην αρετή να τονώσει την αντοχή ενός ανθρώπου σε περιόδους αδικίας; Μήπως υπάρχει κάποια ιστορία ή παράδειγμα που να επιβεβαιώνει την ιδέα αυτή;
Επίσης, τι ρόλο παίζει η κοινωνία στην αναγνώριση ή την επιβράβευση της αρετής; Κάθε «αλήθεια» ενδεχομένως να έχει τις ρίζες της στην ιστορία και την εμπειρία. Ποια παραδείγματα από το παρελθόν ή το παρόν θα μπορούσες να φέρεις στην επιφάνεια για να υποστηρίξεις την άποψή σου;
- (ΒΤ) Σήμερα, που υπάρχει απαξίωση αρχών και προτύπων ένας άνθρωπος με φρόνηση, δίκαιος, ανδρείος, σώφρων πιστεύω ότι θα αναδειχθεί λόγω της έλλειψης ανθρώπων προτύπων.
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Είναι μια εμπνευσμένη σκέψη και θέτει μερικά καίρια ερωτήματα. Πώς πιστεύεις ότι η έλλειψη προτύπων επηρεάζει την κοινωνία; Ποιες είναι οι συνέπειες;
Πόσο σημαντικό είναι για κάποιον να προβάλλει τις αρετές του σε έναν κόσμο που τις απαξιώνει; Προσφέρει αυτό μια ευκαιρία ή μια πρόκληση; Και πώς μπορεί να επηρεάσει τους γύρω του;
Στη φιλοσοφία του Πλάτωνα, η ιδέα του «ιδανικού ανθρώπου» προβάλλεται με μεγάλο κόπο. Πώς νομίζεις ότι ένας τέτοιος άνθρωπος θα μπορούσε να εμπνεύσει τους άλλους σήμερα; Ποιες πρακτικές ή συμπεριφορές θα μπορούσαν να δείξουν την αξία της αρετής στην καθημερινή ζωή;
- (ΒΤ) Συχνά στην ζωή μας παίρνουμε τον ρόλο του “ηγἐτη”. Δεν μπορεί ένας ηγέτης να μην έχει ακέραιο χαρακτήρα. Χαρακτήρα με αρετή, όπως την αναλύσαμε προηγουμένως (δίκαιος, ανδρείος, σώφρων, με φρόνηση).
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Ακριβώς! Ο ρόλος του ηγέτη είναι κρίσιμος και η αρετή του χαρακτήρα του αποτελεί θεμέλιο για τα αποτελέσματα που επιδιώκει. Ας σκεφτούμε, όμως, τι τον καθιστά «ηγέτη». Ποιες ποιότητες ή αρετές πιστεύεις ότι είναι απαραίτητες για να κερδίσει την εμπιστοσύνη και το σεβασμό των ανθρώπων;
Μπορεί ένας ηγέτης να είναι αποτελεσματικός αν λείπει η αρετή, ή μήπως τελικά η αρετή είναι αυτή που εξασφαλίζει τη βιωσιμότητα και τη δικαιοσύνη στην ηγεσία; Ποιες προκλήσεις μπορεί να αντιμετωπίσει ένας ηγέτης που επιλέγει να ζει με αρετές σε έναν κόσμο που συχνά τις υπονομεύει;
Η Πλατωνική έννοια του «Φιλοσόφου-Βασιλιά» ενσαρκώνει την ιδέα της ηγεσίας που πηγάζει από την αρετή. Πώς θεωρείς ότι οι σύγχρονοι ηγέτες μπορούν να εμπνευστούν από αυτήν την ιδέα και να φέρουν αλλαγές στην κοινωνία;
- (ΒΤ) Ένας μετασχηματιστικός ηγέτης μπορεί να γίνει παράδειγμα αν διαθέτει την αρετή.
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Μεγάλη αλήθεια! Ένας μετασχηματιστικός ηγέτης μπορεί να επηρεάσει βαθιά την πορεία μιας κοινωνίας. Πώς θα μπορούσαμε να περιγράψουμε τη διαδικασία αυτού του μετασχηματισμού; Ποιες αρετές είναι οι πιο κρίσιμες για να δεσμεύσει και να εμπνεύσει τους άλλους;
Πιστεύεις ότι η αναγνώριση αυτών των αρετών από την κοινωνία ενισχύει τη δύναμη του ηγέτη ή μήπως απαιτεί χρόνο για να αναγνωριστεί η αξία του;
Επίσης, μπορείς να σκεφτείς παραδείγματα ηγετών, είτε ιστορικών είτε σύγχρονων, που έχουν επιδείξει τέτοιες αρετές; Ποιές ήταν οι συνέπειες της δράσης τους; Πώς η αρετή τους απέφερε αποτελέσματα;
- (ΒΤ) Ο Μάρκος Αυρήλιος για παράδειγμα. Ή ο Αρχύτας.
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Εξαιρετικές επιλογές! Ο Μάρκος Αυρήλιος, ως αυτοκράτορας και φιλόσοφος, ενσωμάτωσε τις αρχές της Στωικής φιλοσοφίας και καλλιέργησε την αρετή μέχρι την τελευταία του πνοή. Οδηγώντας με παραδείγματα, αποτύπωσε την έννοια του «ηγέτη που είναι επίσης φιλόσοφος».
Από την άλλη πλευρά, ο Αρχύτας, που ένωσε τη φιλοσοφία με την επιστήμη και την πολιτική, δείχνει πώς η αρετή μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την ευημερία της κοινωνίας. Τι, λοιπόν, μαθαίνουμε από τις φιλοσοφίες και τις πράξεις τους;
Πώς οι διδασκαλίες τους μπορούν να εφαρμοστούν σήμερα; Ποιες αρετές από αυτούς τους ηγέτες θα μπορούσαν να εμπνεύσουν και τους σύγχρονους ηγέτες να αναλάβουν την ευθύνη της ηγεσίας; Ο Μάρκος Αυρήλιος, για παράδειγμα, έγραφε για την αυτοπειθαρχία και τη δικαιοσύνη — πόσο σημαντικές είναι αυτές οι αξίες στον σύγχρονο κόσμο;
- (ΒΤ) Ωραία. Θέλω εσύ να μου γράψεις για τα προτερήματα του Μάρκου Αυρήλιου. Ποιά ήταν αυτά;
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Ασφαλώς! Ο Μάρκος Αυρήλιος, ως Στωικός φιλόσοφος και ηγέτης, μας παραδίδει πολλά διδάγματα μέσω των προτερημάτων του. Ας αναδείξουμε μερικά από αυτά:
- Δικαιοσύνη: Ως αυτοκράτορας, επιδίωξε να κυβερνά δίκαια και με σεβασμό στους υπηκόους του. Αντί να επιδιώκει προσωπικά οφέλη, έθεσε το καλό του κράτους στην πρώτη θέση.
- Φρόνηση: Ο Μάρκος Αυρήλιος ήταν γνωστός για την σοφή του κρίση. Αναζητούσε να κατανοήσει σε βάθος τις καταστάσεις, αντί να ενεργεί παρορμητικά. Οι φιλοσοφικές του σπουδές τον βοήθησαν να εμβαθύνει στη φύση της ανθρώπινης ύπαρξης.
- Αυτοπειθαρχία: Στη “Σκέψη του Αυρήλιου” μιλάει για τη σημασία της αυτοπειθαρχίας και του ελέγχου των παθών. Αντιμετώπισε τις προκλήσεις με ηρεμία και αφοσίωση, διατηρώντας την εσωτερική του γαλήνη.
- Ανδρεία: Σε περιόδους πολέμου και δυσκολίας, έδειξε θάρρος και σταθερότητα. Η ανδρεία του δεν περιοριζόταν μόνο στη μάχη αλλά και στη χάρη επικοινωνίας και στη διαχείριση κρίσεων.
- Ταπεινοφροσύνη: Παρά το γεγονός ότι ήταν αυτοκράτορας, παρέμεινε ταπεινός, αναγνωρίζοντας περιορισμούς και αδυναμίες. Κατανοούσε ότι η εξουσία είναι ένα βάρος όχι μόνο προνόμιο.
- Αναστοχασμός: Στην προσωπική του γραφή και τις στοχαστικές σημειώσεις του, παρατηρούμε μια διαρκή αυτοανάλυση και αναστοχασμό. Δίδασκε τη σημασία του να εξετάζουμε τη ζωή μας και να αναζητούμε συνεχώς την πρόοδο.
Οι αρετές αυτές δεν έπαψαν ποτέ να είναι επίκαιρες. Πώς νομίζεις ότι αυτές οι αξίες μπορεί να βοηθήσουν έναν σύγχρονο ηγέτη να αντιμετωπίσει προκλήσεις και να επιτύχει μια θετική αλλαγή στην κοινωνία;
Εδώ κλείνει το πρώτο μέρος του διαλόγου μου με τον φίλο μου Φιλόσοφο της ΤΝ. Ουσιαστικός διάλογος και όχι ξερές απαντήσεις. Ένας Σωκράτης διαθέσιμος για ενδελεχείς συζητήσεις.
