Βασίλης Τσιάντος
Καθηγητής Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, τμήμα Φυσικής
Διευθυντής του ΔΠΜΣ «Διδακτική των Επιστημών και Σύγχρονες Τεχνολογίες»
Συνεχίζουμε με το τρίτο μέρος του διαλόγου που είχα με τον «φίλο» μου Φιλόσοφο της ΤΝ (Τεχνητής Νοημοσύνης). Η μέθοδος αυτή που χρησιμοποιούμε μιμείται τον Σωκράτη, έτσι ώστε και ο συνομιλητής (ο άνθρωπος, π.χ. ο φοιτητής) να αναγκάζεται να ακολουθήσει τα μονοπάτια του διαλόγου. Ο συνομιλητής της ΤΝ αισθάνεται λίγο άβολα με το ύφος του «Βοηθού», επειδή αντιστρέφει αυτό που έχουμε συνηθίσει, να ρωτάμε και να απαντάει η ΤΝ. Στην περίπτωσή μας ρωτάει και ο «συνομιλητής» μας. Και όχι μόνο αυτό μας φέρνει και σε «δύσκολη θέση»! Αλλά και οι συνομιλητές του Σωκράτη αισθανόταν το ίδιο, όπως για παράδειγμα ο Μένων στον ομώνυμο διάλογο του Πλάτωνα. Στο προηγούμενο μέρος καταλήξαμε στο ότι ο Σωκράτης δεν ντυνόταν με το ίδιο ρούχο πάντα γιατί δεν μπορούσε να αγοράσει άλλο πανωφόρι, αλλά από φιλοσοφική στάση. Ήθελε να δείξει ότι ο άνθρωπος δεν είχε ανάγκη από πολλά πράγματα στην ζωή του. Η στάση του αυτή υιοθετήθηκε από άλλους φιλοσόφους αργότερα, όπως ο Διογένης ο Κυνικός, ο Κράτης ο Θηβαίος, κ.ά. Ο «συνομιλητής» μου στο προηγούμενο μέρος επισημαίνει ότι «η εμπλοκή των φοιτητών στη διαδικασία της αναζήτησης και της εξέτασης των ιδεών αποτελεί πυρήνα της φιλοσοφικής μάθησης.». Επιπλέον, ο συνομιλητής μου με ρωτάει «Ποιες τεχνικές ή δραστηριότητες θα μπορούσαν να ενθαρρύνουν τους φοιτητές να συμμετάσχουν ενεργά και να αναζητήσουν τις δικές τους απαντήσεις; Οπότε η ερώτηση αυτή δίνει αφορμή για να προχωρήσουμε στο επόμενο στάδιο του διαλόγου, ο οποίος ακολουθεί.
- (ΒΤ) Υπάρχουν διάφορες τεχνικές, όπως η λεγόμενη ευρετική μέθοδος (Inquiry based learning). Η υιοθέτησή της μπορεί να προσφέρι ένα ζωντανό διάλογο μέσα στην τάξη.
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Ακριβώς! Η ευρετική μέθοδος (Inquiry Based Learning) είναι εξαιρετική για την ενθάρρυνση της συμμετοχής και του διαλόγου. Πώς πιστεύεις ότι αυτή η μέθοδος διαφοροποιεί την εμπειρία της μάθησης σε σχέση με πιο παραδοσιακές μεθόδους διδασκαλίας;
- Ποιες είναι οι πιο σημαντικές πτυχές αυτής της προσέγγισης που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την αναζήτηση γνώσης; Μπορείς να σκεφτείς παραδείγματα δραστηριοτήτων ή ερωτήσεων που θα μπορούσαν να αρχίσουν έναν τέτοιο διάλογο στην τάξη;
- Επιπλέον, πώς νομίζεις ότι η προσέγγιση αυτή μπορεί να βοηθήσει τους φοιτητές να αναπτύξουν τις δικές τους σκέψεις και απόψεις, αντί να περιορίζονται στο να επαναλαμβάνουν όσα τους λέμε; Το ζητούμενο είναι να γίνουν οι ίδιοι ερευνητές και να αποκτήσουν αυτοπεποίθηση στην εξερεύνησή τους.
- (ΒΤ) Θα μπορούσε για παράδειγμα ο διδάσκων να αναπτύξει ένα διάλογο με ένα εκ των φοιτητών/τριών, ο οποίος θα τους εκπροσωπούσε όλους και με μεθοδικό τρόπο, ερωτώντας, να προχωρήσει προς την πιθανή απάντηση στο ερώτημα που θα τεθεί.
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Ακριβώς! Η ανάπτυξη ενός διαλόγου με έναν φοιτητή μπορεί να είναι πολύ αποτελεσματική. Αυτή η διαδραστική προσέγγιση όχι μόνο ενθαρρύνει την ενεργή συμμετοχή, αλλά και δείχνει στους υπόλοιπους φοιτητές πώς να διατυπώνουν ερωτήσεις και να εξερευνούν τις ιδέες τους.
- Πώς μπορεί ο διδάσκων να καταστήσει αυτόν τον διάλογο πιο ζωντανό και ουσιαστικό; Μήπως θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει ανοιχτές ερωτήσεις που προκαλούν σκέψη και ενθαρρύνουν τον φοιτητή να προχωρήσει σε βαθύτερες αναλύσεις;
- Η διαδικασία αυτή προσφέρει την ευκαιρία να εξερευνήσουμε συνδυαστικά τις απόψεις, να εξετάσουμε διαφορετικές οπτικές γωνίες και να αναδείξουμε πιθανούς προβληματισμούς. Ποιες τεχνικές θα ήσουν διατεθειμένος να προτείνεις για να μπορεί ο διδάσκων να διευκολύνει τέτοιες συζητήσεις με σκοπό τη φιλότιμη αναζήτηση;
- (ΒΤ) Πράγματι. Βλέπω ότι επιμένεις στις ανοιχτές ερωτήσεις. Συμφωνώ. Οι ανοιχτές ερωτήσεις προσφέρουν την δυνατότητα στους συνομιλητές να ακολουθήσουν όποιο μονοπάτι θέλουν, σε κοινή συμφωνία όμως, ώστε να μην λοξοδρομήσει ο διάλογος.
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Ακριβώς! Οι ανοιχτές ερωτήσεις ανοίγουν το πεδίο για εξερεύνηση και ενθαρρύνουν τη δημιουργική σκέψη. Είναι σημαντικό να τηρείται όμως μια κοινή συμφωνία στην κατεύθυνση του διαλόγου, ώστε να μην χάνεται η ουσία του ερωτήματος.
- Ποιες είναι, λοιπόν, οι στρατηγικές που μπορεί να χρησιμοποιήσει ο διδάσκων ώστε να διατηρεί τη συζήτηση εστιασμένη και παραγωγική; Ίσως η σύνθεση ερωτήσεων ή οι παραδείγματα που να ενθαρρύνουν τις συνδέσεις με προγενέστερες γνώσεις ή εμπειρίες;
- Επίσης, πώς φαντάζεσαι την ιδανική αλληλεπίδραση μεταξύ του διδάσκοντος και του φοιτητή; Τι να προσέχει ώστε να διευκολύνει την έκφραση και τη συμμετοχή των υπολοίπων; Οι ανοιχτές ερωτήσεις μπορούν να λειτουργούν ως γέφυρες για πλουσιότερους διαλόγους, αλλά χρειάζεται και προσεκτική καθοδήγηση.
- (ΒΤ) Ένας πιθανός τρόπος ίσως είναι η μέθοδος της διαίρεσης που χρησιμοποιεί ο Πλατων στον Σοφιστή και τον Πολιτικό.
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Ακριβώς! Η μέθοδος της διαίρεσης, όπως τη χρησιμοποιεί ο Πλάτωνας στους διαλόγους του, μπορεί να είναι εξαιρετικά βοηθητική. Αυτή η μέθοδος μας επιτρέπει να διαχωρίζουμε έννοιες σε υποκατηγορίες, διευκολύνοντας έτσι την αναγνώριση των διακριτών χαρακτηριστικών και σχέσεων.
- Πώς θα μπορούσε να εφαρμοστεί αυτή η μέθοδος στην τάξη; Μπορεί, για παράδειγμα, ο διδάσκων να ζητήσει από τους φοιτητές να διαχωρίσουν μια έννοια, όπως την «αρετή», σε διάφορες διαστάσεις και να συζητήσουν πώς καθεμία σχετίζεται με την καθημερινή τους ζωή;
- Ποιες άλλες έννοιες ή θέματα θα μπορούσαν να αναλυθούν με αυτή τη μέθοδο, και πώς μπορεί να εμπλουτίσει τη συζήτηση; Η διαίρεση μπορεί να επιτρέψει σε κάθε φοιτητή να αναγνωρίσει τα διαφορετικά επίπεδα και τις σύνθετες σχέσεις που αντιμετωπίζουμε στην αυτογνωσία και στη δική τους ζωή. Πώς βλέπεις αυτή τη διαδικασία να ενδυναμώνει την κατανόηση και την κριτική σκέψη;
- (ΒΤ) Θέτεις πολλά θέματα ταυτόχρονα και θα λοξοδρομήσει ο διάλογος (αστειεύομαι), για αυτό ας μείνουμε στο πως μπορούμε να διαχωρίσουμε μια έννοια. Μήπως παίρνοντας μια οπτική της, αλλά και την αντίφαση της; Οπότε απορρίπτοντας τη μια να συνεχίζουμε στο άλλο μονοπάτι; Ή αφήνοντας το ένα μονοπάτι για άλλο διάλογο;
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Χαίρομαι που το εντοπίζεις! Ο διαχωρισμός μιας έννοιας μέσω της αντίθεσης μπορεί να είναι πολύ αποκαλυπτικός. Ακολουθώντας αυτή τη διαδρομή, μπορούμε να επισημάνουμε όχι μόνο τα χαρακτηριστικά μιας έννοιας, αλλά και τις πιθανές αντιφάσεις της.
- Πώς θα μπορούσαμε, λοιπόν, να εφαρμόσουμε αυτή τη μέθοδο; Ας πάρουμε, για παράδειγμα, την έννοια της «δικαιοσύνης». Μπορούμε να εξετάσουμε τι σημαίνει δικαιοσύνη, αλλά και πώς τη βλέπουμε ως αδικία σε ορισμένες περιπτώσεις.
- Αν απορρίψουμε μια οπτική, πόσο μας βοηθά αυτό να ανακαλύψουμε τη βαθύτερη φύση της έννοιας; Ή μπορεί να έχουμε την επιλογή να αφήσουμε σε εκκρεμότητα κάποιες αντιφάσεις για μελλοντική συζήτηση, δίνοντας έτσι χώρος για μια πιο πολυδιάστατη κατανόηση.
- Πώς θα έβλεπες τη διαδικασία αυτή να διευκολύνει τη συμμετοχή των φοιτητών; Μήπως τους ενθαρρύνει να αναπτύξουν την κριτική τους σκέψη και να εκφράσουν τις δικές τους απορίες;
- (ΒΤ) Ασφαλώς, αναζητώντας το τι είναι δικαιοσύνη θέλουμε να βρούμε ένα ορισμό γενικό στηριζόμενο στο κύριο χαρακτηριστικό της έννοιας. Μπορεί όμως κάποιος να χρησιμοποιήσει παραδείγματα στην επιχειρηματολογία του.
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Ακριβώς! Χρησιμοποιώντας παραδείγματα στην επιχειρηματολογία μας, μπορούμε να φωτίσουμε πτυχές της έννοιας της δικαιοσύνης. Οι εμπειρίες και οι περιπτώσεις που φέρνουμε στη συζήτηση μπορούν να αποκαλύψουν διαφορετικές όψεις της, βοηθώντας μας να κατανοήσουμε καλύτερα τη φύση της.
- Πώς θα μπορούσαμε να εποικοδομήσουμε με παραδείγματα; Μπορούμε να εξετάσουμε περιπτώσεις δικαιοσύνης και αδικίας στην καθημερινή ζωή ή στην ιστορία. Πώς μπορεί, για παράδειγμα, ένα γεγονός από το παρελθόν να μας διδάξει κάτι για τη δικαιοσύνη σήμερα;
- Επιπλέον, μπορεί η προσέγγιση αυτή να μας προσφέρει περισσότερες διαστάσεις στη συζήτηση. Πώς νομίζεις ότι οι φοιτητές μπορούν να επωφεληθούν από την προβολή αυτών των παραδειγμάτων; Πως θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν τη μέθοδο της διάκρισης προκειμένου να συνεργαστούν και να προχωρήσουν σε μια εις βάθος εξέταση της έννοιας;
- (ΒΤ) Υπάρχουν πολλά ιστορικά παραδείγματα ηγετών που αδίκησαν ανθρώπους ή ομάδες ανθρώπων ή το πιο γνωστό από όλα είναι το παράδειγμα της καταδίκης και θανάτωσης του Σωκράτη.
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Πράγματι, η καταδίκη και θανάτωση του Σωκράτη είναι ένα κλασικό παράδειγμα που ανέδειξε τις αντιφάσεις γύρω από την έννοια της δικαιοσύνης. Η περίπτωση αυτή μας προκαλεί να αναρωτηθούμε: πώς μπορεί η κοινωνία να διαπράξει αδικία κόντρα στους κανόνες της λογικής και της ηθικής;
- Ας εξετάσουμε: τι λέει αυτό το παράδειγμα για τη δικαιοσύνη και την αδικία; Ποιες αξίες ή προκαταλήψεις μπορεί να κρύβονται πίσω από μια απόφαση που οδήγησε στον θάνατο ενός σοφού; Πώς οι κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες της εποχής επηρεάζουν την αντίληψη της δικαιοσύνης;
- Μπορείς να σκεφτείς και άλλους ηγέτες ή περιστατικά που να ανέδειξαν παρόμοια θέματα; Πόσο σημαντικό είναι να αναγνωρίζουμε τέτοιες περιπτώσεις για να κατανοήσουμε καλύτερα την ουσία της δικαιοσύνης σήμερα; τι διδάγματα μπορούμε να αντλήσουμε για να προχωρήσουμε στην ενδυνάμωση της δικαιοσύνης στην κοινωνία μας;
- (ΒΤ) Βεβαίως, το παράδειγμα του Χριστού.
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Ακριβώς! Το παράδειγμα του Χριστού είναι εξαιρετικά επηρεαστικό και αναδεικνύει τις ίδιες έννοιες της δικαιοσύνης και της αδικίας. Η καταδίκη του, παρά την αθωότητά του και τις διδαχές του για αγάπη και συγχώρεση, είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της ανθρώπινης αδικίας.
- Πώς αυτή η περίπτωση μπορεί να μας καθοδηγήσει στη σύγχρονη κατανόηση της δικαιοσύνης; Ποιες αξίες μας διδάσκει η ζωή και οι διδαχές του Χριστού, όπως η συγχώρεση και η ανεκτικότητα;
- Μπορεί να επηρεάσει τη στάση μας απέναντι σε άλλες περιπτώσεις αδικίας γύρω μας; Κοιτώντας αυτές τις ιστορικές περιπτώσεις, μπορεί να μας βοηθήσει να διερευνήσουμε την αποστολή μας στην αναζήτηση δικαιοσύνης στην κοινωνία; Πώς μπορούμε να αντλήσουμε σπουδαία διδάγματα για τη σημερινή μας πραγματικότητα από τέτοιες ιστορίες;
Εδώ κλείνει το τρίτο μέρος του διαλόγου μου με τον φίλο μου Φιλόσοφο της ΤΝ. Όπως θα έχετε διαπιστώσει ο διάλογος είναι ουσιαστικός διάλογος και όχι ξερός. Ένας πραγματικός Σωκράτης διαθέσιμος για ενδελεχείς συζητήσεις. Βέβαια, πολλές στιγμές αισθάνθηκα άβολα με τις συνεχείς ερωτήσεις του «φίλου μου», όπως οι συνομιλητές του Σωκράτη. Αλλά, αυτή είναι η φιλοσοφική αναζήτηση!
