spot_img

Τελευταία Θέματα

spot_img
spot_img

ΔΙΑΦΗΜΙΣΕΙΣ

spot_img
spot_img

Μπορεί να διαφθαρεί η ψυχή μιας πόλης;

Ο Ισοκράτης, η Αθήνα και η ευθύνη απέναντι στην πολιτεία

Γράφει ο Βασίλης Τσιάντος

Καθηγητής Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης

Μπορεί μια πόλη να έχει ψυχή; Και αν έχει, μπορεί αυτή η ψυχή να διαφθαρεί; Συνήθως αντιμετωπίζουμε τη διαφθορά ως συμπεριφορά συγκεκριμένων ανθρώπων. Κάποιος παραβιάζει τους κανόνες, εκμεταλλεύεται τη θέση του ή επιδιώκει προσωπικά οφέλη εις βάρος των άλλων. Τι συμβαίνει, όμως, όταν το πρόβλημα δεν περιορίζεται σε μεμονωμένες πράξεις, αλλά αγγίζει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται και λειτουργεί μια κοινωνία;

Πριν από περίπου 2.400 χρόνια, ο Αθηναίος ρήτορας και παιδαγωγός Ισοκράτης έθεσε ένα ερώτημα που εξακολουθεί να μας αφορά. Στον Αρεοπαγιτικό του (§14), ασκώντας κριτική στην πολιτική κατάσταση της Αθήνας του 4ου αιώνα π.Χ., γράφει: «ἔστι γὰρ ψυχὴ πόλεως οὐδὲν ἕτερον ἢ πολιτεία». Δηλαδή, η ψυχή της πόλης δεν είναι τίποτε άλλο παρά το πολίτευμά της.

Η επιλογή της λέξης «ψυχή» δεν είναι τυχαία. Όπως η ψυχή συνδέεται με τον χαρακτήρα και τις επιλογές ενός ανθρώπου, έτσι και η πολιτεία εκφράζει, κατά τον Ισοκράτη, τον τρόπο με τον οποίο μια πόλη σκέφτεται, αποφασίζει και ενεργεί. Δεν πρόκειται απλώς για ένα σύνολο νόμων ή διοικητικών μηχανισμών. Η πολιτεία διαμορφώνει το πλαίσιο μέσα στο οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τη δικαιοσύνη, την ευθύνη και τη συμμετοχή στα κοινά. Γι’ αυτό και η φθορά της δεν μπορεί να θεωρηθεί ένα συνηθισμένο πολιτικό πρόβλημα. Αγγίζει κάτι βαθύτερο: την ίδια τη συλλογική ζωή.

Ο Ισοκράτης, μάλιστα, δεν επικρίνει κάποια ξένη πόλη. Μιλά για την Αθήνα, τη δική του πόλη, με την οποία συνδέεται η ζωή και η πνευματική του δραστηριότητα. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία. Η κριτική προς την πολιτεία δεν αποτελεί αναγκαστικά έκφραση εχθρότητας απέναντί της. Μπορεί, αντίθετα, να εκφράζει ενδιαφέρον για την πορεία της και την επιθυμία να διορθωθούν όσα την απομακρύνουν από τις αρχές της. Μια κοινωνία που δεν ανέχεται την κριτική δυσκολεύεται να αναγνωρίσει και τα προβλήματά της.

Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η παρατήρηση του Ισοκράτη για την αδιαφορία των Αθηναίων. Στην αμέσως επόμενη παράγραφο του Αρεοπαγιτικού (§15) γράφει: «ἧς ἡμεῖς διεφθαρμένης οὐδὲν φροντίζομεν, οὐδὲ σκοποῦμεν ὅπως ἐπανορθώσομεν αὐτήν». Δηλαδή, ενώ η πολιτεία έχει διαφθαρεί, εμείς δεν ενδιαφερόμαστε ούτε αναζητούμε τρόπους να τη διορθώσουμε. Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι μόνο η διαφθορά της πολιτείας, αλλά και η αδιαφορία των πολιτών απέναντί της. Εδώ η σκέψη του αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα. Πότε μια κοινωνία αρχίζει να συνηθίζει την αδικία; Όταν οι παραβιάσεις των κανόνων δεν προκαλούν πλέον αντίδραση; Όταν οι πολίτες θεωρούν μάταιη κάθε προσπάθεια αλλαγής; Ή όταν η απογοήτευση μετατρέπεται σταδιακά σε αδιαφορία για τα κοινά;

Βεβαίως, η αθηναϊκή πολιτεία του Ισοκράτη δεν ταυτίζεται με τη σύγχρονη δημοκρατία. Ο ίδιος προβάλλει μια εξιδανικευμένη εικόνα του παρελθόντος και οι πολιτικές του προτάσεις πρέπει να εξετάζονται μέσα στο ιστορικό τους πλαίσιο. Ωστόσο, το βασικό ερώτημα παραμένει: μπορούν οι θεσμοί να λειτουργούν αποτελεσματικά όταν οι πολίτες χάνουν την εμπιστοσύνη τους σε αυτούς; Και μπορεί μια κοινωνία να διατηρήσει τη συνοχή της όταν η απόσταση ανάμεσα στις διακηρυγμένες αρχές και στην καθημερινή πραγματικότητα γίνεται ολοένα μεγαλύτερη;

Η αντιμετώπιση της διαφθοράς απαιτεί ασφαλώς ελέγχους, διαφάνεια, λογοδοσία και εφαρμογή των νόμων. Δεν εξαντλείται, όμως, σε αυτά. Χρειάζεται και μια κοινωνία που εξακολουθεί να ενδιαφέρεται για την ποιότητα της δημόσιας ζωής. Πολίτες που δεν αντιμετωπίζουν την αδικία ως φυσικό φαινόμενο, που απαιτούν συνέπεια από τους θεσμούς και που αναγνωρίζουν ότι η προστασία της πολιτείας αποτελεί και δική τους ευθύνη.

Ίσως, τελικά, η βαθύτερη προειδοποίηση του Ισοκράτη να μην αφορά μόνο τη διαφθορά της πολιτείας, αλλά την αδιαφορία απέναντι στη διαφθορά της. Πόσες φορές δεν έχουμε ακούσει τη φράση «παντού γίνονται αυτά»; Μια φράση που μοιάζει να περιγράφει την πραγματικότητα, αλλά συχνά καταλήγει να δικαιολογεί την αδράνεια. Όπως είδαμε και σε προηγούμενο άρθρο, η διαφθορά δεν εμφανίζεται με την ίδια έκταση σε όλες τις χώρες. Οι σημαντικές διαφορές που καταγράφονται δείχνουν ότι η διαφθορά δεν αποτελεί αναπόφευκτη πραγματικότητα, αλλά ένα πρόβλημα που μπορεί να περιοριστεί. Αλλά ακόμη κι αν μια αδικία συμβαίνει συχνά, αυτό δεν την καθιστά λιγότερο άδικη ούτε μας απαλλάσσει από την ευθύνη να την αντιμετωπίσουμε. Όταν συνηθίζουμε να δικαιολογούμε όσα άλλοτε μας ενοχλούσαν, η διαφθορά παύει να αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα και αρχίζει να θεωρείται φυσικό μέρος της ζωής μας. Τότε κινδυνεύει κάτι περισσότερο από την αποτελεσματικότητα των θεσμών: η ίδια η ικανότητά μας να διακρίνουμε ανάμεσα σε αυτό που συμβαίνει και σε αυτό που θα έπρεπε να συμβαίνει.

Αν η πολιτεία είναι η ψυχή της πόλης, όπως υποστήριζε ο Ισοκράτης, τότε η προστασία της δεν είναι μόνο ζήτημα νόμων και κυβερνήσεων. Είναι και ζήτημα του ενδιαφέροντος που δείχνουμε όλοι για την κοινωνία στην οποία ζούμε.