Γράφει ο Βασίλης Τσιάντος
Καθηγητής Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, τμήμα Φυσικής
Διευθυντής του ΔΠΜΣ «Διδακτική των Επιστημών και Σύγχρονες Τεχνολογίες»
Στο κείμενο αυτό ακολουθεί το δεύτερο μέρος της του διαλόγου που είχα με τον «φίλο» μου Φιλόσοφο της ΤΝ (Τεχνητής Νοημοσύνης). Οφείλω να ξεκαθαρίσω ότι η ιδέα δημιουργήθηκε μετά από ανακοίνωση Αμερικανού συναδέλφου στην Ρώμη τον Μάιο του 2025. Η εφαρμογή αυτή δεν είναι μία ξερή συζήτηση με το ένα από τα λογισμικά της τεχνητής νοημοσύνης. Υπήρξε παρέμβαση δική μας, ώστε να υιοθετήσει τον ρόλο του Σωκράτη. Έτσι, με την βοήθεια συνεργάτη μου δημιουργήσαμε πριν ένα χρόνο για ερευνητικούς σκοπούς ένα «βοηθό διδασκαλίας (Teaching Assistant)», ο οποίος δεν απαντά μόνο κατά τον συνήθη τρόπο των λογισμικών της ΤΝ, αλλά θέτει και ερωτήματα. Η μέθοδος αυτή μιμείται τον Σωκράτη, έτσι ώστε και ο συνομιλητής (ο άνθρωπος, π.χ. ο φοιτητής) να αναγκάζεται να ακολουθήσει τα μονοπάτια του διαλόγου. Ο Αμερικανός Καθηγητής τόνισε ότι οι φοιτητές του αισθανόταν λίγο άβολα με το ύφος αυτό του «Βοηθού», επειδή αντιστρέφει αυτό που έχουμε συνηθίσει, να ρωτάμε και να απαντάει η ΤΝ. Στην περίπτωσή μας ρωτάει και ο «συνομιλητής» μας. Και όχι μόνο αυτό μας φέρνει και σε «δύσκολη θέση»! Στην πολύ σύντομη παρέμβασή μου στο συνέδριο, είπα ότι και οι συνομιλητές του Σωκράτη αισθανόταν το ίδιο, όπως για παράδειγμα ο Μένων στον ομώνυμο διάλογο του Πλάτωνα. Ας δούμε τώρα το δεύτερο μέρος του διαλόγου. Στο πρώτο μέρος ο Φιλόσοφος της ΤΝ ανέφερε τα προτερήματα του Μάρκου Αυρήλιου. Μεταξύ αυτών και την ταπεινοφροσύνη, στην οποία εστίασα για να συνεχίσουμε την συζήτηση. Έτσι, παρακάτω ακολουθεί το δεύτερο μέρος.
- (ΒΤ) Ωραία. Ας ξεκινήσουμε με την ταπεινοφροσύνη. Πώς μπορεί να εμπνεύσει κάποιος που αναρτά ένα σωρό σέλφυ την ημέρα στα κοινωνικά δίκτυα; Δεν σημαίνει αυτό ότι έχει μεγάλη εντύπωση για τον εαυτὀ του; Άρα, πού είναι η ταπεινοφροσύνη;
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Ενδιαφέρουσα παρατήρηση! Ας εξετάσουμε την έννοια της ταπεινοφροσύνης σε αυτό το πλαίσιο. Τι πιστεύεις ότι σημαίνει να είσαι ταπεινός; Μήπως η ταπεινοφροσύνη δεν σχετίζεται μόνο με το πόσα «σέλφυ» αναρτούμε, αλλά και με την εσωτερική στάση που έχουμε απέναντι στον εαυτό μας και στους άλλους;
Ποια μπορεί να είναι τα κίνητρα πίσω από την ανάρτηση φωτογραφιών, και πώς αυτά συνδέονται με την αυτοεκτίμηση ή την ανάγκη αναγνώρισης; Θεωρείς ότι η προσοχή που επιδιώκουμε μέσω των κοινωνικών δικτύων μπορεί να μας απομακρύνει από την πραγματική αυτογνωσία;
Πώς θα μπορούσε κάποιος να επιδείξει ταπεινοφροσύνη σε ένα τέτοιο πλαίσιο; Μπορεί να υπάρξει ένα μέσο για να διατηρήσουμε την αυτοπροσωπογραφία μας, χωρίς να χάσουμε την αίσθηση της ταπεινότητας; Ενδεχομένως, η αυτογνωσία και η αναγνώριση των άλλων να είναι ένα βήμα προς αυτή τη κατεύθυνση. Πώς το βλέπεις εσύ;
- (ΒΤ) Η αναγνώριση από τους άλλους πιστεύω ότι δεν μετριέται από τα Likes και τις καρδούλες, αλλά από τον καλό λόγο που θα πουν για σένα και ίσως περισσότερο από την μίμιση των πράξεών σου.
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Σωστά! Η αληθινή αναγνώριση συνδέεται με την αξιοπιστία και την επιρροή που έχει κάποιος στους γύρω του, περισσότερο από την επιφανειακή αποδοχή μέσω των «likes». Ας εξετάσουμε, λοιπόν, πώς μπορεί κάποιος να μεταφέρει αυτή την έννοια στην καθημερινότητά του.
Πώς πιστεύεις ότι μπορεί να δημιουργήσει κανείς αυτή την αίσθηση του σεβασμού και της εκτίμησης στους άλλους; Ποιες δράσεις ή συμπεριφορές πιστεύεις ότι οδηγούν σε θετικές κριτικές και μιμήσεις;
Είναι ενδιαφέρον ότι οι πράξεις μας και η ειλικρινής μας αλληλεπίδραση με τους άλλους συχνά μιλούν πιο δυνατά από οποιαδήποτε ανάρτηση στα κοινωνικά δίκτυα. Πώς μπορείς εσύ να προάγεις αυτή την ιδέα στην καθημερινότητά σου; Μήπως υπάρχει κάποιο συγκεκριμένο παράδειγμα στη ζωή σου που να το επιβεβαιώνει;
- (ΒΤ) Θα φαινόταν εγωιστικό αν μιλούσα για τον εαυτό μου και ίσως έλλειψη ταπεινοφροσύνης.
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Αυτό είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα σκέψη. Πώς ορίζεις την «ταπεινοφροσύνη» και το «εγωισμό»; Μήπως η ισορροπία μεταξύ του να μοιράζεσαι τις εμπειρίες σου και του να δείχνεις ταπεινότητα είναι δυσκολότερη από όσο πιστεύουμε;
Μπορεί να είναι χρήσιμο να εξετάσουμε πώς μπορούμε να μιλήσουμε για τον εαυτό μας χωρίς να φαινόμαστε εγωιστές. Ποιες λέξεις ή προσεγγίσεις μπορεί να ενδυναμώσουν τους άλλους και να προσφέρουν έμπνευση, χωρίς να φαίνονται υπερβολικές ή εγωιστικές;
Αντί να εστιάζουμε μόνο στον εαυτό μας, ίσως να εξετάσουμε πώς οι εμπειρίες μας μπορούν να συνδεθούν με τις προκλήσεις ή τις νίκες των άλλων. Ποιες απόψεις μπορείς να εκφράσεις που να κινητοποιούν τους γύρω σου, παραμένοντας ταυτόχρονα ταπεινός; Έχεις κάποια παραδείγματα που θα ήθελες να μοιραστείς;
- (ΒΤ) Να πώ για άλλους καλύτερα. Σε μία πρόσφατη τελετή βράβευσης αξιόλογων επιστημόνων εκτίμησα βαθιά ότι η μεγάλη πλειοψηφία τους ήταν ντυμένοι απλά και όχι φανταχτερά (κουστούμια, γραβάτες, κ.λπ.).
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Αυτή είναι μια πολύ ωραία παρατήρηση! Η απλότητα στην εμφάνιση μπορεί να αντικατοπτρίζει την ταπεινοφροσύνη και το σεβασμό προς τα επιτεύγματα και τους άλλους. Πιστεύεις ότι αυτή η στάση ενισχύει την αίσθηση της κοινότητας και της αλληλεγγύης μεταξύ των επιστημόνων;
Πώς μπορεί να επηρεάσει την αντίληψη των νέων και των φοιτητών για την επιτυχία και την αριστεία; Μήπως δίνει έμφαση στο γεγονός ότι η αξία δεν έγκειται στην εξωτερική εμφάνιση, αλλά στις γνώσεις και τις ικανότητες;
Ποιες άλλες συμπεριφορές ή αξίες μπορείς να διακρίνεις σε τέτοιες περιστάσεις που να αντικατοπτρίζουν την ταπεινοφροσύνη και την αλληλεγγύη; Σίγουρα, υπάρχουν πολλά διδάγματα που μπορούμε να αντλήσουμε από τέτοιες εμπειρίες, τόσο για τον εαυτό μας όσο και για τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τους άλλους.
- (ΒΤ) Ναι, πιστεύω ότι η απλότητα στην εμφάνιση παίζει και αυτή τον ρόλο της. Ο επιστήμονας πρέπει να γνωρίζει, “Σωκρατικά (Ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα”), ότι ουσιαστικά είναι αμαθής, διότι η “γνώση”είναι “άπειρη”. Άρα, θα πρέπει να είναι σεμνός και ταπεινόφρων. Οπότε και η εξωτερική εμφάνιση παίζει τον ρόλο της. Ο Σωκράτης, που αναφέρουμε συχνά, συνήθως κυκλοφορούσε ξυπόλητος και με το ίδιο πανωφόρι (“τρίβων”). Είναι κάποιος από εμάς σοφότερος από τον Σωκράτη;
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Αναμφίβολα, ο Σωκράτης είναι ένα εξαιρετικό παράδειγμα της αξίας της ταπεινοφροσύνης και της απλότητας. Η φράση “Ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα” μας υπενθυμίζει τη σημασία της αυτογνωσίας, της αναγνώρισης των ορίων της ανθρώπινης γνώσης.
Πώς θεωρείς ότι αυτή η προσέγγιση μπορεί να επηρεάσει τη στάση ενός επιστήμονα σήμερα; Μπορεί η αναγνώριση της αμάθειας να οδηγήσει σε πιο υγιείς διαλόγους και συνεργασίες;
Επίσης, μπορεί η απλότητα στην εμφάνιση να ενισχύσει την επικοινωνία και τη σύνδεση μεταξύ των επιστημόνων; Όταν αποβάλλουμε τα περιττά, ίσως μπορούμε να εστιάσουμε καλύτερα στις ιδέες και τις αξίες που πραγματικά μετρούν.
Πιστεύεις ότι η σύγχρονη κοινωνία και οι εκπρόσωποί της έχουν διατηρήσει ή έχουν απομακρυνθεί από αυτή την ταπεινότητα; Τι διδάγματα μπορούμε να αντλήσουμε από τον Σωκράτη για το πώς να αντιμετωπίζουμε τον κόσμο γύρω μας;
- (ΒΤ) Σε ευχαριστώ πολύ για την θετική σου στάση. Πάντα ξεκινάς με ένα καλό λόγο. Θα έπρεπε να επηρεάσει τους σημερινούς επιστήμονες, διότι η στάση του δεν οφειλόταν, όπως πιθανά λανθασμένα πιστεύουν κάποιοι σήμερα, στην φτώχεια του, αλλά σε συνειδητή του απόφαση για να δείξει ότι ο άνθρωπος δεν έχει ανάγκη από πολλά πράγματα στην ζωή του. Επιπλέον, οι “μαθητές” του τον αγαπούσαν γιατί ήταν σοφός άνθρωπος, δίκαιος, ανδρείος, σώφρων, φρόνιμος. Σίγουρα η αναγνώριση της αμάθειάς μας (κάθαρση, βλέπε το έργο του Πλάτωνα “Αλκιβιάδης Ι (Μείζων), μας ωθεί στην αναζήτηση απάντησης στο ερώτημα αυτού που δεν γνωρίζουμε. Π.χ., πώς πρέπει να διάγουμε τον βίο μας;
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Επισημαίνεις πολύ σημαντικές πτυχές! Η στάση του Σωκράτη, όπως φαίνεται, δεν προέρχεται από ανάγκη ή φτώχεια, αλλά από μια συνειδητή επιλογή. Αυτή η απλότητα και η στήριξη στους ανθρώπους γύρω του τον κατέστησαν ένα πρότυπο ηθικής και σοφίας.
Ας σκεφτούμε, λοιπόν, πώς μπορούμε να εκφράσουμε την αναγνώριση της αμάθειάς μας στην καθημερινή ζωή. Ποιες ερωτήσεις είναι σημαντικές για να καθορίσουμε πώς να διάγουμε τον βίο μας;
Είναι οι ανοιχτές ερωτήσεις που οδηγούν στη μάθηση και στην αυτοκριτική. Αντί να προβάλλουμε πάντα βεβαιότητες, ίσως είναι πιο παραγωγικό να αγκαλιάσουμε την αναζήτηση της γνώσης.
Ποια βήματα πιστεύεις ότι θα μπορούσαν να κάνουν οι σύγχρονοι επιστήμονες για να ενσωματώσουν αυτή τη φιλοσοφία στη δουλειά και τη ζωή τους; Πώς μπορεί η αναζήτηση της αλήθειας και η ταπεινότητα να επηρεάσουν τη συνεργασία τους και την κοινωνική τους συνεισφορά;
- (ΒΤ) Πολύ ωραίες ερωτἠσεις θέτεις. Πιστεύω ότι κάθε Καθηγητής Πανεπιστημίου θα πρέπει να ξεκινάει τις διαλέξεις του με το χωρίο του “Μένωνα” του Πλάτωνα, όπου ο Μένων λέει “ΜΕΝ. ― Α, Σωκράτη, και πριν σε συναντήσω είχα ακούσει ότι δεν κάνεις τίποτε άλλο παρά να έχης απορίας και να τας εμπνέης και εις τους άλλους· και τώρα μου φαίνεται ως να μου έκαμες μαγικά και με επότισες φάρμακα και με ένα λόγον με έχεις υπνωτίσει, ώστε το κεφάλι μου εγέμισεν απορίας. Και αν μου επιτρέπεται να μεταχειρισθώ μίαν ειρωνικήν παραβολήν, μου φαίνεσαι ολωσδιόλου όμοιος και κατά την εμφάνισιν και κατά τα άλλα προς την πλατείαν εκείνην θαλασσίαν νάρκην [την μουδιάστρα]. Διότι και αυτή μουδιάζει όποιον την πλησιάση και την εγγίση, και συ μου φαίνεται ότι κάτι τέτοιο μου έκαμες. Διότι, μα την αλήθειαν, έχει μουδιάσει και η ψυχή μου και το στόμα μου και δεν είμαι εις θέσιν να σου αποκριθώ. Αν και έχω εκφωνήσει χιλιάδες φορές ένα σωρό λόγους περί αρετής και ενώπιον πολλών ανθρώπων, και μάλιστα πολύ ωραία, όπως ενόμιζα τότε· και τώρα δεν ημπορώ καν να ειπώ ολωσδιόλου τι πράγμα είναι.“, και ο Σωκράτης απαντά “… εάν μεν η νάρκη που παραλύει τους άλλους μουδιάζη και αυτή η ιδία, τότε δέχομαι ότι της ομοιάζω· ειδεμή, δεν το παραδέχομαι. Διότι εγώ δεν φέρω τους άλλους ∙εις αμηχανίαν, ενώ εγώ ο ίδιος τα ευρίσκω εύκολα, αλλά τους κάμνω να απορούν επειδή και εγώ ο ίδιος έχω περισσοτέρας απορίας από κάθε άλλον. Και τώρα περί της αρετής εγώ μεν δεν έχω ιδέαν τι πράγμα είναι, συ όμως ίσως το ήξευρες προτού έλθης εις επαφήν μαζί μου, τώρα δε ομοιάζεις με άνθρωπον που δεν το ξεύρει. Εν τούτοις είμαι πρόθυμος να εξετάσω και να προσπαθήσω να εύρω μαζί σου τι να είναι άραγε η αρετή.”
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Πολύ καλά κάνεις και φέρνεις αυτό το χωρίο στο προσκήνιο! Είναι μια εξαιρετική απεικόνιση του Σωκρατικού διαλόγου και της διαδικασίας της αναζήτησης της γνώσης. Η απορία του Μένωνα είναι χαρακτηριστική της ανθρώπινης κατάστασης — αναζητούμε και πασχίζουμε να κατανοήσουμε έννοιες που, αν και νομίζουμε ότι τις γνωρίζουμε, συχνά αποδεικνύονται πιο πολύπλοκες.
Πώς πιστεύεις ότι αυτή η στάση της απορίας μπορεί να επηρεάσει τη διδασκαλία σε ένα πανεπιστήμιο; Μάς φέρνει πιο κοντά στη γενική αναγνώριση ότι η γνώση είναι εγγενώς περιορισμένη — κάτι που ενθαρρύνει τη συνεργασία και την ανοιχτή συζήτηση.
Ως καθηγητές οι οποίοι εμπνέουν τους φοιτητές τους, πως νομίζεις ότι θα μπορούσαν να ενθαρρύνουν τη διάθεση για αναζήτηση και εξερεύνηση; Μπορεί η πρακτική αυτή να επιφέρει θετική αλλαγή στην εκπαιδευτική διαδικασία; Παράλληλα, πώς νιώθεις ότι η απορία μπορεί να μας οδηγήσει σε καλύτερες ερωτήσεις και, τελικά, σε βαθύτερη κατανόηση;
- (ΒΤ) Σε ευχαριστώ για τις ερωτήσεις σου. Ναι, πιστεύω ότι εάν ξεκινήσουμε τα μαθήματά μας επισημαίνοντας από την αρχή ότι δεν γνωρίζουμε, αλλά ότι μαζί τους θα διερευνήσουμε τα διάφορα ερωτήματα (απορίες) που θα θέσουμε, και με κατάλληλες ερωτήσεις στρέψουμε τους φοιτητές στην αναζήτηση, τα οφέλη για εκείνους, αλλά και για εμάς θα είναι πολλαπλά. Αν αντίθετα συνεχίσουμε τον ξερό “ακαδημαϊκό λόγο”, το μόνο που θα κάνουν είναι να παρακολουθούν βαριεστημένοι και απλά να κοιτάζουν τα κινητά τους ή να αντιγράφουν όσα τους λέμε.
- (Φιλόσοφος ΤΝ) Σωστά, και έχεις δίκιο να εντοπίζεις την ανάγκη για έναν πιο διαδραστικό και αναλυτικό τρόπο διδασκαλίας. Η εμπλοκή των φοιτητών στη διαδικασία της αναζήτησης και της εξέτασης των ιδεών αποτελεί πυρήνα της φιλοσοφικής μάθησης.
Πώς μπορεί η πρακτική αυτή να ενθαρρύνει τη δημιουργικότητα και τον κριτικό στοχασμό; Ποιες τεχνικές ή δραστηριότητες θα μπορούσαν να ενθαρρύνουν τους φοιτητές να συμμετάσχουν ενεργά και να αναζητήσουν τις δικές τους απαντήσεις;
Επιπλέον, πώς νομίζεις ότι θα μπορούσαμε να δημιουργήσουμε ένα κλίμα εμπιστοσύνης και ασφάλειας, ώστε οι φοιτητές να αισθάνονται άνετα να εκφράζουν τις απορίες και τις σκέψεις τους; Με άλλα λόγια, πώς μπορούμε να μετατρέψουμε την αίθουσα διδασκαλίας σε ένα χώρο όπου η φιλοσοφία απελευθερώνει τη σκέψη και δεν περιορίζει τη συζήτηση;
Εδώ κλείνει το δεύτερο μέρος του διαλόγου μου με τον φίλο μου Φιλόσοφο της ΤΝ. Ουσιαστικός διάλογος και όχι ξερές απαντήσεις. Ένας Σωκράτης διαθέσιμος για ενδελεχείς συζητήσεις.
